Tube Computer MK3: 460 Sovyet Vakum Tüpüyle Yapılan Retro Süper Bilgisayar

Kendi kendini yetiştirmiş bir elektronik meraklısı olan Mike, Hackaday platformunda paylaştığı son projesi Tube Computer MK3 ile retro bilgisayar tutkunlarının gündemine oturdu. Mikroişlemci ya da mikrodenetleyici gibi modern bileşenlere hiç yer vermeyen bu makine, tamamen 1950'lerde üretilmiş, geri dönüştürülmüş Sovyet vakum tüpleriyle hayat buluyor. Proje, dönemin mühendislik felsefesini birebir yansıtan cesur ve biraz da riskli bir girişim olarak dikkat çekiyor.

Tube Computer MK3'te 460 Adet Sovyet Yapımı Tüp Kullanılıyor

Mike'ın "modern bir 8-bit tasarım ama 1950'lerin vakum tüpleriyle inşa edildi" diye tanımladığı makine, yaklaşık 50 yıl önce üretilmiş 460 adet Sovyet dönemi 6N3P (Kiril alfabesiyle 6Н3П-ЕВ) çift triyot tüpten oluşuyor. Döneme uygun germanyum diyotlarla desteklenen bu tüpler, bugün transistörlerin ve silikon entegre devrelerin üstlendiği görevleri elektron akışını fiziksel olarak yönlendirerek gerçekleştiriyor. Duvara monte edilen bu dev makine, Mike'ın bu on yılda tamamladığı üçüncü tüp bilgisayarı; önceki denemelerinden bazılarının patlayıcı şekilde son bulduğunu da kendisi itiraf ediyor.

Isınması 15 Dakika Sürüyor, Oda Yanık Toz Kokuyor

Vakum tüplerinin dezavantajları bu projede fazlasıyla kendini gösteriyor. Basit bir 8-bit tasarım için bile 460 kırılgan, hacimli ve beyaz-sıcak parlayan tüpe ihtiyaç duyulması, işin en can sıkıcı tarafı. Kullanılmış ya da eski stok 6N3P tüplerinin ömrü yalnızca yaklaşık 500 saat olduğundan, Mike'ın elinde her zaman yedek tüpler ve tüm diziye erişebilmek için bir merdiven bulunuyor. Tüpler çalışırken aşırı ısındığı için bilgisayar odası her zaman sıcak kalıyor; bu da mevsime göre bazen hoş bazen de bunaltıcı bir durum yaratıyor. Olası bir yangın ihtimaline karşı yangın söndürücü sürekli hazır bekletiliyor ve oda, karakteristik bir yanık toz kokusuyla dolu.

Performans tarafında beklentiler oldukça mütevazı. Mike'ın verdiği isimle Tube Computer MK3'ü çalıştırmak, güç verildikten sonra 10 ila 15 dakika boyunca tüplerin fiziksel olarak ısınmasını beklemeyi gerektiriyor. Ardından tüm tüplerin ortak bir çalışma durumuna geçmesi için zorunlu bir sıfırlama işlemi yapılıyor.

Beş Temel İşlemle Çalışan Basit Mimari

Hesaplama tarafında Mike'ın tasarımı, komut setinin ihtiyaç duyduğu yalnızca beş temel işlevi (toplama, elde, değil, artırma ve XNOR) gerçekleştiren bir aritmetik mantık yapısı kullanıyor. Komut döngüsü ise boru hattı içermeyen, altı adımlı getirme ve tek adımlı yürütme mekanizmasına dayanıyor. Bu, modern işlemcilerin saniyede milyarlarca işlem yaptığı bir dünyada inanılmaz derecede yavaş ama kavramsal olarak son derece öğretici bir yaklaşım sunuyor.

Zeplin Simülatörüyle Hayat Buluyor

Duvara monte bu ev yapımı makineyle etkileşim, çalıştırılan programa göre değişiyor. Mike şu anda makinesinde, İngiliz R80 zeplinini Brighton'dan Paris'e uçuran bir hava gemisi simülatörü koşturuyor. R80'in köprüsünü temsil eden görsel üzerindeki kontrol düğmelerine basarak zeplin yazılımını yönlendirmek mümkün. Bu zar ince membran düğmeler, doğrudan 5 volt gerilimi Tube Computer'ın giriş kartına gönderiyor ve kullanıcı böylece balast, gaz tahliyesi, motor gücü, yükseliş dümenleri, rot ve kuleye bağlı demirleme donanımını kontrol edebiliyor. Sistemin sesli geri bildirimini ise eski bir İngiliz demiryolu şirketinden kalma flip-digit gösterge sağlıyor; bu da başlı başına ayrı bir nostalji kaynağı.

Bu Tür Projelerin Değeri Nerede?

Türkiye'de bu ölçekte bir vakum tüplü bilgisayar projesine rastlamak neredeyse imkânsız; hem 1950'lere ait Sovyet tüpü stoku bulmak hem de bu kadar riskli, yüksek voltajlı bir sistemi güvenle işletmek ciddi bir donanım bilgisi ve sabır gerektiriyor. Ancak bu tarz DIY projeler, ticari değer taşımasa da bilgisayar mimarisinin temel taşlarını somut biçimde görmek isteyen mühendislik öğrencileri ve retro teknoloji meraklıları için paha biçilmez bir eğitim aracı niteliğinde. Türkiye'deki maker ve retro-computing topluluklarının da benzer, daha küçük ölçekli tüp tabanlı devre denemelerine zaman zaman yöneldiğini görüyoruz; Tube Computer MK3, bu tür girişimlerin ne kadar ileri götürülebileceğine dair ilham verici bir örnek sunuyor.